Του Σεβ. Μητροπολίτου Σουηδίας κ. Κλεόπα
Είδα πρόσφατα την κινηματογραφική ταινία «Erin Brockovich» του 2000, με πρωταγωνίστρια την Julia Roberts. Η ταινία αυτή δεν αποτελεί απλώς μια δραματική βιογραφική αφήγηση, ένα κινηματογραφικό έργο κοινωνικής ευαισθησίας, αλλά μια ισχυρή καταγγελία απέναντι στην αδικία που γεννά η περιβαλλοντική καταστροφή και ταυτόχρονα έναν ύμνο στη δύναμη του ανθρώπου να αντιστέκεται στην αδικία.
Το περιεχόμενό της συνδέεται ουσιαστικά με τη σύγχρονη θεολογική οικολογική σκέψη και αγγίζει άμεσα το ζήτημα της περιβαλλοντικής προστασίας, προσφέρει δε γόνιμο έδαφος για σύγκριση με τις πολυετείς πνευματικές και κοινωνικές προσπάθειες του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στον ίδιο τομέα.
Η ταινία αφηγείται την αληθινή ιστορία της Erin Brockovich, μιας άνεργης, ανύπαντρης μητέρας τριών παιδιών, η οποία, χωρίς ακαδημαϊκή κατάρτιση στη νομική, καταφέρνει να αποκαλύψει ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά εγκλήματα στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής.
Μια εταιρεία είχε μολύνει τα υπόγεια ύδατα της πόλης Hinkley, με εξασθενές χρώμιο, προκαλώντας σοβαρά προβλήματα υγείας στους κατοίκους.
Η Erin Brockovich αγωνίζεται εναντίον της εταιρικής εξουσίας, που θυσιάζει την ανθρώπινη ζωή και το περιβάλλον στο όνομα του κέρδους.
Τα κύρια μηνύματα της ταινίας μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:
α) Η περιβαλλοντική ρύπανση δεν είναι αφηρημένο πρόβλημα, αλλά πλήττει άμεσα τον άνθρωπο, την υγεία και την αξιοπρέπειά του.
β) Η αλήθεια και η ευθύνη μπορούν να νικήσουν ακόμη και πανίσχυρα οικονομικά συμφέροντα. Ο απλός άνθρωπος μπορεί να μετατραπεί σε φορέα αλλαγής, όταν λειτουργεί με ήθος, συνείδηση και ευθύνη.
γ) Η κοινωνική δικαιοσύνη και η περιβαλλοντική δικαιοσύνη είναι άρρηκτα συνδεδεμένες.
Η Erin Brockovich, μέσα από τον αγώνα της, υπερασπίζεται το δικαίωμα των ανθρώπων σε ένα καθαρό και ασφαλές περιβάλλον. Η στάση της έχει έντονη ηθική διάσταση: η μόλυνση παρουσιάζεται, όχι μόνο ως νομικό αδίκημα, αλλά ως βαθιά ανθρώπινη αδικία.
Αντίστοιχα, σε διαφορετικό πλαίσιο, αλλά με συγγενές ηθικό περιεχόμενο, το έργο του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου έχει αναδείξει διεθνώς τη σημασία της προστασίας της Δημιουργίας.
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπήρξε ο θρησκευτικός ηγέτης που χαρακτήρισε ρητά τη μόλυνση του περιβάλλοντος ως «αμαρτία». Με τον όρο αυτό, προσέδωσε στο οικολογικό ζήτημα, όχι μόνο κοινωνική ή επιστημονική, αλλά βαθιά πνευματική και ηθική διάσταση.
Σε ομιλία του, τόνισε χαρακτηριστικά: «Το να διαπράττουμε έγκλημα κατά της φύσεως είναι αμαρτία, διότι καταστρέφουμε το δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο.» «Το να καταστρέφουμε το φυσικό περιβάλλον σημαίνει να αμαρτάνουμε εναντίον του Θεού, του πλησίον και των μελλοντικών γενεών.» «Η γη δεν μας ανήκει. Μας έχει δοθεί ως δώρο, το οποίο οφείλουμε να παραδώσουμε ακέραιο σε εκείνους που έρχονται μετά από εμάς.» «Ο κόσμος δεν μας ανήκει· μας έχει παραδοθεί ως δώρο για διαχείριση και όχι για εκμετάλλευση.»
Η οικολογική του θεώρηση δεν περιορίζεται σε ηθικές παραινέσεις, αλλά θεμελιώνεται θεολογικά. Ο άνθρωπος είναι οικονόμος της Δημιουργίας, όχι κύριος αυτής, γι’ αυτό και η κατάχρηση των φυσικών πόρων αποτελεί, όχι μόνον οικολογικό λάθος, αλλά πνευματική εκτροπή.
Η οικολογική κρίση, σύμφωνα με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, δεν είναι απλώς τεχνολογική αποτυχία, αλλά πνευματική αλλοίωση της σχέσης του ανθρώπου με τον κόσμο.
Τα διεθνή περιβαλλοντικά συμπόσια που διοργάνωσε σε θάλασσες, ποταμούς, οικοσυστήματα παγκοσμίως, είχαν ως στόχο, όπως ο ίδιος επανειλημμένως δήλωσε, «να αφυπνίσουν τη συνείδηση της ανθρωπότητος απέναντι στην ιερότητα της Δημιουργίας».
Δεν πρόκειται απλώς για δράσεις ενημέρωσης, αλλά για μια συνεκτική θεολογική πρόταση. Ο άνθρωπος δεν είναι ιδιοκτήτης της φύσης, αλλά διαχειριστής της.
Για τον λόγο αυτό, δικαίως του αποδόθηκε διεθνώς ο τίτλος «Πράσινος Πατριάρχης»!
Η οικολογική θεολογία και ευαισθησία του Πατριάρχου Βαρθολομαίου δεν αποτελεί νεωτερική επινόηση, αλλά εδράζεται στη Βιβλική και Πατερική Παράδοση της Εκκλησίας.
Στο βιβλίο της Γενέσεως αναφέρει: «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν» (Γεν. 1, 31) Η δημιουργία είναι εκ φύσεως καλή και ιερή και παρουσιάζεται ως ιερό δώρο, όχι ως αντικείμενο αυθαίρετης εκμετάλλευσης.
Ο άνθρωπος τοποθετείται στον Παράδεισο «ἵνα ἐργάζηται καὶ φυλάσσῃ αὐτόν» (Γεν. 2, 15), δηλαδή, όχι για να τον καταστρέφει και να τον λεηλατεί, αλλά για να τον καλλιεργεί και να τον προστατεύει.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας επαναλαμβάνουν αυτή τη θεώρηση. Ο Μέγας Βασίλειος, «Εἰς τήν Ἑξαήμερον», παρουσιάζει τη φύση ως χώρο φανέρωσης της σοφίας του Θεού (θεοφάνειας) και καλεί τον άνθρωπο να σεβαστεί κάθε δημιούργημα: «Ἐκ τῶν ὁρατῶν τὰ ἀόρατα νοεῖται.» Η δημιουργία οδηγεί τον άνθρωπο στη γνώση του Θεού και απαιτεί σεβασμό, όχι καταφρόνηση.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος καταδικάζει την πλεονεξία και την καταχρηστική εκμετάλλευση των αγαθών, υπογραμμίζοντας ότι ο κόσμος ανήκει σε όλους και όχι στους λίγους: «Οὐχ ἡ φύσις ἔχει ἔλλειψιν, ἀλλ’ ἡ πλεονεξία τῶν ἀνθρώπων.» Το πρόβλημα δεν είναι η δημιουργία, αλλά η ανθρώπινη απληστία.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής βλέπει ολόκληρη τη δημιουργία ως ενιαίο οργανισμό, όπου η αμαρτία του ανθρώπου διαταράσσει την αρμονία του συνόλου. Θεωρεί τον άνθρωπο ως κρίκο ενότητος όλης της κτίσης. Ο άνθρωπος καλείται να ενώσει τη δημιουργία με τον Θεό, όχι να τη διαλύσει.
Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος διατυπώνει μια εξαιρετικά συγκινητική οικολογική πνευματικότητα: «Καρδία ελεήμων είναι εκείνη που καίγεται για όλη τη δημιουργία… για ανθρώπους, για ζώα, για πουλιά, για κάθε κτίσμα.» Πρόκειται για λόγο που αγγίζει ευθέως τη σύγχρονη οικολογική ευαισθησία.
Υπό αυτό το φως, η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς τεχνικό πρόβλημα, αλλά πνευματική κρίση σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό, τον κόσμο και τον πλησίον.
Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι η ίδια θεμελιώδης ιδέα επανεμφανίζεται στη σύγχρονη θεολογία, φιλοσοφία και επιστήμη.
Ο αείμνηστος Καθηγητής Χρήστος Γιανναράς έχει επισημάνει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος μετατρέπει τη φύση σε αντικείμενο κατανάλωσης, χάνοντας τη σχέση κοινωνίας μαζί της. Η οικολογική κρίση, κατά τη σκέψη του, είναι καρπός ενός πολιτισμού αποκομμένου από το ήθος της ευχαριστιακής σχέσης με τον κόσμο.
Ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου κυρός Ιωάννης (Ζηζιούλας) τόνιζε ότι η οικολογική κρίση είναι πρωτίστως κρίση πολιτισμού και σχέσης, όχι απλώς οικολογικό πρόβλημα.
Ο βιολόγος E. O. Wilson, ένας από τους σημαντικότερους επιστήμονες της βιοποικιλότητος, υποστήριξε ότι η ανθρωπότητα έχει ηθική ευθύνη απέναντι σε κάθε μορφή ζωής, όχι μόνο για λόγους επιβίωσης, αλλά για λόγους αξίας.
Η περιβαλλοντολόγος Rachel Carson, στο εμβληματικό έργο της «Silent Spring», έδειξε πως η ανθρώπινη αλαζονεία απέναντι στη φύση οδηγεί αναπόφευκτα σε αυτοκαταστροφή.
Ο φιλόσοφος Hans Jonas διατύπωσε την «Αρχή της Ευθύνης», σύμφωνα με την οποία κάθε ανθρώπινη πράξη οφείλει να λαμβάνει υπόψη τις συνέπειες για τις μελλοντικές γενεές και για τον πλανήτη.
Ακόμη και εκτός θρησκευτικού πλαισίου, η σύγχρονη επιστημονική σκέψη αναγνωρίζει πλέον ότι η οικολογική κρίση είναι ηθικό ζήτημα παγκόσμιας ευθύνης.
Παρότι η Erin Brockovich δρα σε νομικό και κοινωνικό επίπεδο, ενώ ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος σε πνευματικό και θεολογικό, οι δύο αυτές προσεγγίσεις συγκλίνουν σε ουσιώδη σημεία.
Η Erin Brockovich εκφράζει, σε κοσμικό επίπεδο, την ίδια ηθική αγωνία που εκφράζει ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος σε θεολογικό λόγο.
Και οι δύο καταγγέλλουν τη μόλυνση του περιβάλλοντος ως μορφή αδικίας.
Και οι δύο υπερασπίζονται τα θύματα: τις ευάλωτες κοινότητες, τις επόμενες γενιές, τον ίδιο τον πλανήτη.
Και οι δύο απευθύνουν κάλεσμα για προσωπική ευθύνη και συλλογική αφύπνιση.
Και στις δύο περιπτώσεις, η προστασία του περιβάλλοντος συνδέεται με την ηθική συνείδηση και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η Erin Brockovich υπερασπίζεται τους ανθρώπους που υπέφεραν από την περιβαλλοντική μόλυνση και ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπερασπίζεται ολόκληρη τη δημιουργία ως θύμα της ανθρώπινης αλαζονείας.
Η ταινία «Erin Brockovich» λειτουργεί ως σύγχρονη κοινωνική παραβολή. Αποκαλύπτει ότι η περιβαλλοντική αδικία είναι μορφή αμαρτίας απέναντι στον άνθρωπο και ο Οικουμενικός Πατριάρχης δίνει στο ίδιο ζήτημα θεολογικό βάθος. Η οικολογική κρίση είναι πνευματική κρίση.
Η Erin Brockovich και το έργο του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, αν και προέρχονται από διαφορετικούς χώρους, συναντώνται σε ένα κοινό μήνυμα: η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί πράξη δικαιοσύνης, ευθύνης και βαθιάς ηθικής σημασίας. Η μόλυνση δεν καταστρέφει μόνον τη φύση, αλλά τραυματίζει τον άνθρωπο και προσβάλλει την ίδια τη Δημιουργία.
Η ταινία αποτελεί ένα σύγχρονο αφήγημα ηθικού αγώνα. Το περιεχόμενό της ξεπερνά τα όρια μιας κοινωνικής καταγγελίας και εγείρει βαθύτερα ερωτήματα για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, την ευθύνη και τη δικαιοσύνη.
Το μήνυμά της αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος όταν τοποθετηθεί σε διάλογο με το έργο του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, την Πατερική Θεολογία και τη σύγχρονη πνευματική και επιστημονική σκέψη, διότι όλοι συγκλίνουν σ᾽ ένα κοινό σημείο. Η καταστροφή της φύσης δεν είναι απλώς τεχνικό σφάλμα, αλλά βαθιά αποτυχία της ανθρώπινης συνείδησης.
Η ταινία δείχνει την ανθρώπινη πλευρά της οικολογικής αδικίας. Η Θεολογία προσφέρει το πνευματικό της βάθος. Η Επιστήμη επιβεβαιώνει τις καταστροφικές συνέπειες. Όλες μαζί συγκροτούν ένα ισχυρό κάλεσμα ευθύνης.
Σε έναν κόσμο όπου η οικολογική κρίση εντείνεται, τέτοιες φωνές — είτε προέρχονται από τον κινηματογράφο, είτε από την Εκκλησία — μας υπενθυμίζουν ότι η ευθύνη για το μέλλον του πλανήτη δεν είναι επιλογή, αλλά καθήκον. Ο άνθρωπος καλείται, όχι να είναι κυρίαρχος και βιαστής της φύσης, αλλά ταπεινός φύλακας ενός θείου και ανεκτίμητου δώρου.
